Η μετάβαση των ελληνικών πόλεων στην ψηφιακή εποχή περνά πλέον από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή. Επενδύσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ κατευθύνονται σε υποδομές και υπηρεσίες που υπόσχονται καλύτερη εξυπηρέτηση των πολιτών, εξοικονόμηση πόρων, μεγαλύτερη ενεργειακή αποδοτικότητα και ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι στις σύγχρονες προκλήσεις.
Στην πράξη, μια έξυπνη πόλη μπορεί να προσφέρει στον οδηγό ενημέρωση μέσω κινητού για τις διαθέσιμες θέσεις στάθμευσης, να προσαρμόζει τον φωτισμό στους δρόμους ανάλογα με τις πραγματικές ανάγκες ή να χρησιμοποιεί αισθητήρες για να γνωρίζει πότε πρέπει να αδειάσουν οι κάδοι απορριμμάτων. Παράλληλα, οι ψηφιακές υπηρεσίες περιορίζουν τις μετακινήσεις των πολιτών, ενώ συστήματα παρακολούθησης και έγκαιρης προειδοποίησης μπορούν να συμβάλουν στην πρόληψη πλημμυρών, πυρκαγιών και άλλων κινδύνων.
Δύο διαφορετικοί δρόμοι προς την έξυπνη πόλη
Η εφαρμογή των νέων τεχνολογιών δεν είναι ίδια σε όλες τις περιοχές. Μια πόλη που σχεδιάζεται από την αρχή μπορεί να ενσωματώσει εξαρχής ψηφιακά δίκτυα, ενεργειακά αποδοτικά κτίρια και προηγμένες υποδομές συνδεσιμότητας. Αντίθετα, οι περισσότερες ελληνικές πόλεις καλούνται να προσαρμόσουν τις τεχνολογίες σε έναν ήδη διαμορφωμένο αστικό ιστό, με παλαιές υποδομές, πυκνή δόμηση και υπηρεσίες που πρέπει να συνεχίσουν να λειτουργούν καθημερινά.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα νέας ανάπτυξης αποτελεί το Ελληνικό. Στην έκταση του πρώην αεροδρομίου, η LAMDA Development υλοποιεί μια νέα πόλη με ψηφιακές και τηλεπικοινωνιακές υποδομές, έξυπνα δίκτυα, ενεργειακά αποδοτικά κτίρια και σύγχρονες υπηρεσίες συνδεσιμότητας. Η συγκεκριμένη ανάπτυξη σχεδιάζεται και κατασκευάζεται εξ ολοκλήρου από την αρχή, σε αντίθεση με τις παρεμβάσεις που απαιτούνται στις υφιστάμενες ελληνικές πόλεις.
Χρηματοδοτήσεις άνω των 300 εκατ. ευρώ
Ο ψηφιακός μετασχηματισμός των δήμων στηρίζεται σε περισσότερες από μία χρηματοδοτικές δράσεις. Η δράση «Έξυπνες Πόλεις» του Ταμείου Ανάκαμψης διαθέτει αρχικό προϋπολογισμό 90 εκατ. ευρώ και αφορά 17 δήμους: 16 μεγάλα αστικά κέντρα με πληθυσμό άνω των 100.000 κατοίκων και τον Δήμο Τρικκαίων, ο οποίος έχει αναδειχθεί σε πρότυπο έξυπνου δήμου.
Παράλληλα, το πρόγραμμα «Ψηφιακός Μετασχηματισμός των ΟΤΑ» μέσω του ΕΣΠΑ 2021-2027 διαθέτει συνολική δημόσια δαπάνη περίπου 235,3 εκατ. ευρώ και απευθύνεται στους 332 δήμους της χώρας. Οι δύο δράσεις καλύπτουν τομείς όπως η αστική κινητικότητα, η στάθμευση, η ενεργειακή διαχείριση, η πολιτική προστασία, η εξυπηρέτηση πολιτών και επιχειρήσεων, η κυβερνοασφάλεια και η ανάπτυξη ψηφιακών υποδομών.
Στις πιθανές εφαρμογές περιλαμβάνονται ενιαίες πλατφόρμες διαχείρισης δεδομένων και ψηφιακά δίδυμα. Πρόκειται για ψηφιακές αναπαραστάσεις της πόλης, οι οποίες συγκεντρώνουν γεωγραφικά, κυκλοφοριακά και άλλα στοιχεία, επιτρέποντας την παρακολούθηση της λειτουργίας της και την αξιολόγηση διαφορετικών σεναρίων.
Το ζητούμενο είναι η πραγματική λειτουργία
Η επιτυχία των έργων δεν θα κριθεί από τον αριθμό των συμβάσεων ή των εγκατεστημένων συσκευών, αλλά από το κατά πόσο οι υποδομές λειτουργούν, χρησιμοποιούνται και παράγουν μετρήσιμα αποτελέσματα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πόσα έργα έχουν περάσει από τον σχεδιασμό στην καθημερινή λειτουργία, πόσο αξιοποιούνται από τους πολίτες, τι εξοικονόμηση προσφέρουν και ποιος θα αναλάβει τη συντήρησή τους τα επόμενα χρόνια.
Κεντρικό ρόλο στην υλοποίηση της δράσης των 90 εκατ. ευρώ για τις 17 πόλεις έχει η Κοινωνία της Πληροφορίας, η οποία υποστηρίζει τις τοπικές αρχές και παρακολουθεί την πορεία των παρεμβάσεων. Σύμφωνα με τον διευθύνοντα σύμβουλό της, Σταύρο Ασθενίδη, τα Τρίκαλα αποτέλεσαν ένα από τα πρώτα θετικά παραδείγματα εφαρμογής λύσεων προσαρμοσμένων στις ανάγκες μιας πόλης, ενώ και τα Χανιά αξιοποίησαν σημαντικό μέρος των παρεμβάσεων του Ταμείου Ανάκαμψης.
Καθοριστικοί παράγοντες θεωρούνται η πολιτική βούληση και η ύπαρξη ανθρώπων με τις κατάλληλες γνώσεις για να υλοποιήσουν τον σχεδιασμό. Στα μεγαλύτερα αστικά κέντρα, η πρόκληση είναι εντονότερη, καθώς η εφαρμογή τεχνολογιών σε μεγάλη κλίμακα απαιτεί περισσότερο στοχευμένες λύσεις και καλύτερο συντονισμό.
Στάθμευση, φωτισμός και απορρίμματα
Η έξυπνη στάθμευση αποτυπώνει με χαρακτηριστικό τρόπο τόσο τις δυνατότητες όσο και τους περιορισμούς της τεχνολογίας. Ένα ολοκληρωμένο σύστημα πρέπει να ενημερώνει αξιόπιστα τον οδηγό για τις διαθέσιμες θέσεις μέσω κινητού τηλεφώνου και να παρέχει δυνατότητα διασυνδεδεμένης πληρωμής. Ωστόσο, η παρακολούθηση της παρόδιας στάθμευσης σε μεγάλη κλίμακα απαιτεί σημαντικές και συχνά δαπανηρές υποδομές.
Αντίστοιχα, η αντικατάσταση των συμβατικών λαμπτήρων με LED βελτιώνει την ενεργειακή απόδοση, αλλά ο φωτισμός γίνεται πραγματικά «έξυπνος» όταν η έντασή του προσαρμόζεται στις συνθήκες, στην κίνηση και στις ανάγκες κάθε περιοχής. Οι αισθητήρες πληρότητας στους κάδους μπορούν να συμβάλουν στον καλύτερο προγραμματισμό της αποκομιδής, όμως η επέκτασή τους πρέπει να αξιολογείται σε σχέση με το κόστος και τα πραγματικά οφέλη.
Το ίδιο ισχύει για τους αισθητήρες ρύπανσης και στάθμης υδάτων. Η αξία τους δεν βρίσκεται μόνο στη συλλογή δεδομένων, αλλά στο κατά πόσο τα στοιχεία αυτά ενεργοποιούν έγκαιρες προειδοποιήσεις, υπηρεσίες ή αυτόματες παρεμβάσεις.
Από την ψηφιοποίηση στην αυτοματοποίηση
Σημαντική πρόοδος έχει σημειωθεί στην ψηφιοποίηση των δημοτικών υπηρεσιών, με ηλεκτρονικές αιτήσεις, πληρωμές και διαδικασίες που περιορίζουν τις επισκέψεις των πολιτών στα δημοτικά καταστήματα. Ωστόσο, η απλή μεταφορά μιας διαδικασίας στο διαδίκτυο δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί μια πόλη έξυπνη.
Η ουσιαστική αλλαγή έρχεται όταν οι διαδικασίες απλοποιούνται, διασυνδέονται και ολοκληρώνονται αυτόματα, χωρίς περιττά στάδια και χωρίς φυσική παρουσία. Με αυτόν τον τρόπο, ο πολίτης εξοικονομεί χρόνο, ενώ ο δήμος λειτουργεί αποτελεσματικότερα και αξιοποιεί καλύτερα το διαθέσιμο προσωπικό και τους πόρους του.
Ανθεκτικότητα, τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακά δίδυμα
Η ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή, στα ακραία καιρικά φαινόμενα, στην πληθυσμιακή συγκέντρωση και στις μεταναστευτικές ροές αναμένεται να αποτελέσει ένα από τα σημαντικότερα πεδία εφαρμογής των έξυπνων τεχνολογιών. Η ανάλυση δεδομένων μπορεί να βοηθήσει στην πρόβλεψη κινδύνων, στην καλύτερη κατανομή των πόρων και στην ταχύτερη αντίδραση των υπηρεσιών.
Τα ψηφιακά δίδυμα μπορούν να συγκεντρώνουν σε ένα υπολογιστικό μοντέλο τα δεδομένα μιας πόλης και, με τη βοήθεια αλγορίθμων και τεχνητής νοημοσύνης, να εξετάζουν διαφορετικές πιθανές εξελίξεις. Πρόκειται, όμως, για σύνθετες εφαρμογές που απαιτούν αξιόπιστα, επικαιροποιημένα και σωστά διασυνδεδεμένα δεδομένα.
Η ανάγκη για ενιαία στρατηγική
Πριν από την επιλογή οποιασδήποτε τεχνολογίας, οι δήμοι χρειάζεται να καταγράψουν με ακρίβεια τα προβλήματα, τις υποδομές και τις διαδικασίες τους. Η αγορά αισθητήρων ή η ανάπτυξη μιας μεμονωμένης εφαρμογής χωρίς σαφή στόχο μπορεί να οδηγήσει σε δαπάνες που δεν προσφέρουν ουσιαστικό αποτέλεσμα.
Ο Αναστάσιος Μάνος, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της DOTSOFT, επισημαίνει ότι ο ψηφιακός μετασχηματισμός πρέπει να αντιμετωπίζεται ως διαρκής στρατηγική επιλογή και όχι ως σειρά απομονωμένων τεχνολογικών έργων. Οι λύσεις χρειάζεται να μπορούν να εξελίσσονται, να διασυνδέονται και να αξιοποιούν τα δεδομένα με ασφαλή και παραγωγικό τρόπο.
Εξίσου σημαντικές είναι η εκπαίδευση του προσωπικού, η συνεργασία μεταξύ των δημοτικών υπηρεσιών, η διοικητική συνέχεια και η συστηματική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Μια τεχνικά άρτια εφαρμογή μπορεί να αποδειχθεί μη βιώσιμη εάν ο δήμος δεν διαθέτει τους ανθρώπους, τους πόρους και τον σχεδιασμό για τη λειτουργία και τη συντήρησή της.
Η επιτυχία μετριέται στην καθημερινότητα
Οι πόλεις του μέλλοντος δεν θα διαφέρουν απλώς επειδή θα διαθέτουν περισσότερη τεχνολογία. Θα διαφέρουν επειδή θα λαμβάνουν καλύτερες αποφάσεις, θα χρησιμοποιούν αποδοτικότερα τους διαθέσιμους πόρους και θα σχεδιάζουν τις υπηρεσίες τους με επίκεντρο τον πολίτη.
Το πραγματικό μέτρο της επιτυχίας είναι αν οι επενδύσεις περιορίζουν το κόστος, μειώνουν τον χρόνο εξυπηρέτησης, βελτιώνουν την ποιότητα ζωής και ενισχύουν την προστασία από φυσικούς και άλλους κινδύνους. Για τους ελληνικούς δήμους, η επόμενη φάση είναι να αποδείξουν ότι οι χρηματοδοτήσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ μετατρέπονται σε υποδομές που λειτουργούν, χρησιμοποιούνται και μπορούν να συντηρηθούν σε βάθος χρόνου.