Η Αθήνα υποδέχεται τον μυθολογικό Ορφέα μέσα από το πολυσύνθετο και βαθιά ποιητικό σύμπαν του Ουίλιαμ Κέντριτζ. Ο σπουδαίος Νοτιοαφρικανός καλλιτέχνης επανασυστήνει την όπερα L’Orfeo του Κλαούντιο Μοντεβέρντι, συνδέοντάς την με την ποίηση του Ράινερ Μαρία Ρίλκε, την ιστορία της τέχνης και τις αγωνίες του σύγχρονου ανθρώπου.
Η νέα σκηνική ανάγνωση παρουσιάζεται στην Εθνική Λυρική Σκηνή, ενώ παράλληλα η έκθεση «Μιμήσου τον ύπνο των λίθων: Ορφέας, Ευρυδίκη, Μεταμόρφωση και Επιστροφή» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο μεταφέρει το ίδιο εικαστικό σύμπαν στον εκθεσιακό χώρο. Όπερα, κινούμενα σχέδια, χαρακτική, γλυπτική, βιντεοπροβολές και θέατρο συνομιλούν, δημιουργώντας μια ενιαία εμπειρία γεμάτη κίνηση, μνήμη και συγκίνηση.
Από τον Μοντεβέρντι στον Ρίλκε
Ο Κέντριτζ δεν προσεγγίζει τον μύθο αποκλειστικά μέσα από τις αρχαίες αφηγήσεις. Το σημείο εκκίνησής του είναι τα Σονέτα προς τον Ορφέα του Ρίλκε, ένα έργο που γράφτηκε το 1922 και αποτελείται από πενήντα πέντε ποιήματα. Στα σονέτα, ο Ορφέας δεν είναι μόνο ο μυθικός μουσικός που κατεβαίνει στον Άδη για να διεκδικήσει την Ευρυδίκη. Είναι η φωνή του ανθρώπου που προσπαθεί να αντισταθεί στη φθορά, στην απώλεια και στην αναπόφευκτη επιστροφή όλων των πραγμάτων στη σιωπή.
Για τον Ρίλκε, ο Ορφέας γίνεται σύμβολο της ίδιας της δημιουργίας. Η μουσική του μετακινεί βράχους, δέντρα και ποτάμια, ενώ ταυτόχρονα αγγίζει ακόμη και το «κτήνος» του θανάτου. Η τέχνη δεν καταργεί τη θνητότητα, αλλά μπορεί να της αντιπαραθέσει μια διαρκή κίνηση, μια μορφή αναγέννησης που συνεχίζεται μέσα από τη μνήμη και το τραγούδι.
Μια διαφορετική Ευρυδίκη
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η εκδοχή της Ευρυδίκης που αντλεί ο Κέντριτζ από τον Ρίλκε. Στον Κάτω Κόσμο, η ηρωίδα δεν περιμένει απλώς τον Ορφέα να την οδηγήσει πίσω στη ζωή. Ο πρόσφατος θάνατός της έχει ήδη αλλάξει την ύπαρξή της. Έχει ριζώσει σε έναν διαφορετικό κόσμο και είναι τόσο απορροφημένη από τη νέα της κατάσταση, ώστε μοιάζει να έχει ξεχάσει εκείνον που κατέβηκε για να τη σώσει.
Έτσι, το μοιραίο βλέμμα του Ορφέα αποκτά μια νέα σημασία. Δεν είναι μόνο η ανυπομονησία ή η αδυναμία του να υπακούσει στον θεϊκό όρο. Είναι η στιγμή κατά την οποία αντιλαμβάνεται ότι η αγαπημένη του έχει ήδη μεταμορφωθεί και ότι η επιστροφή στο παρελθόν είναι αδύνατη. Η απώλεια δεν αφορά μόνο τον θάνατο, αλλά και την απόσταση που δημιουργεί ο χρόνος ανάμεσα στους ανθρώπους.
Σκίτσα που χορεύουν
Στην παράσταση της Λυρικής, τα σχέδια με κάρβουνο μοιάζουν να γεννιούνται μπροστά στα μάτια του θεατή. Οι γραμμές μεταμορφώνονται, τα σώματα των ερμηνευτών γίνονται κινούμενα γλυπτά και οι προβολές συνομιλούν αδιάκοπα με τη μουσική. Η σκηνή δεν λειτουργεί ως σταθερό σκηνικό, αλλά ως ένας ζωντανός χώρος όπου εικόνες, ήχοι και χειρονομίες βρίσκονται σε συνεχή μεταμόρφωση.
Ανάλογη αίσθηση κυριαρχεί και στην έκθεση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Αρχαίες λύρες συνυπάρχουν με αναλογικά τηλέφωνα, σελίδες από παλιά λεξικά και εγκυκλοπαίδειες μετατρέπονται σε εικαστικές επιφάνειες, ενώ οι βάρκες του Αχέροντα και τα σκοτεινά τοπία του Άδη αποκτούν μια υπνωτιστική, σχεδόν κινηματογραφική διάσταση.
Η τέχνη ως αντίσταση στην ακινησία
Το βασικό κλειδί για την κατανόηση της προσέγγισης του Κέντριτζ βρίσκεται στην αντίθεση ανάμεσα στην κίνηση της μουσικής και στη στατικότητα του θανάτου. Οι μολυβιές και τα σχέδια δεν παραμένουν ακίνητα· ζωντανεύουν, διαλύονται και ξανασχηματίζονται, σαν να αρνούνται να παγώσουν οριστικά. Η διαρκής μεταβολή γίνεται μια συμβολική απόδραση από την ανυπαρξία.
Με αυτόν τον τρόπο, η ιστορία του Ορφέα και της Ευρυδίκης ξεπερνά τα όρια μιας αρχαίας μυθολογίας ή μιας μπαρόκ όπερας. Γίνεται στοχασμός πάνω στην απώλεια, στη δύναμη της μνήμης και στην ανάγκη του ανθρώπου να δημιουργεί ακόμη και όταν γνωρίζει ότι όλα είναι προσωρινά. Ο Κέντριτζ δεν αναπαριστά απλώς τον μύθο· τον μετατρέπει σε ένα ζωντανό έργο τέχνης που κινείται ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.
Η σκηνική παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, διεθνής συμπαραγωγή με το Glyndebourne και τη Metropolitan Opera, φωτίζει το αριστούργημα του Μοντεβέρντι μέσα από μια σύγχρονη, πολυεπίπεδη ματιά. Η έκθεση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο λειτουργεί ως εικαστικός καθρέφτης της παράστασης, προσφέροντας στον επισκέπτη την ευκαιρία να δει πώς ένας αρχαίος μύθος μπορεί να μεταμορφωθεί σε εικόνα, ήχο και κίνηση.
Ο Ορφέας του Κέντριτζ δεν επιστρέφει απλώς από τον Άδη. Συνεχίζει να κινείται, να τραγουδά και να μεταμορφώνει τον κόσμο, υπενθυμίζοντας ότι η τέχνη μπορεί να μην νικά τον θάνατο, αλλά είναι ικανή να τον κοιτάξει κατάματα και να του αντιπαραθέσει τη δύναμη της ζωής.
Πληροφορίες
«Ορφέας» του Κλαούντιο Μοντεβέρντι: Εθνική Λυρική Σκηνή, με επόμενες παραστάσεις στις 8, 10, 12 και 14 Νοεμβρίου.
«Μιμήσου τον ύπνο των λίθων: Ορφέας, Ευρυδίκη, Μεταμόρφωση και Επιστροφή»: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, έως τις 24 Ιανουαρίου 2027.